جغرافیای علمی

منابع آب استان کرمان

منابع آب هرمکان به میزان بارش درگذشته وحال بستگی دارد. استان کرمان به لحاظ قرار گرفتن در منطقه پر فشار جنب حاره  و دوری از منابع تأمین کننده ی  رطوبت ، میزان بارش اندکی دارد . تغییر پذیری و بی نظمی های بارش زیاد است، بطوری که خشکسالی ها به صورت متناوب ظاهر می شوند و برمنابع آب استان تاثیر منفی می گذارند.

 میزان توانایی آب استان حدود 8/5 میلیارد متر مکعب 8/1 میلیارد متر مکعب سطحی و 4 میلیارد متر مکعب زیرزمینی تخمین زده می شود. در حال حاضر 6/4 میلیارد متر مکعب از آن مورد بهره برداری قرار گرفته که 4 میلیارد متر مکعب آن آبهای زیر زمینی است.

شکل 1- 3 مقایسه منابع آب استان کرمان نسبت به کل کشور به میلیارد متر مکعب

منابع آب استان کرمان به دو دسته تقسیم می شوند.

1-    آب های سطحی

 2- آب  های زیر زمینی

1-    منابع آب سطحی استان :

رودهای استان کرمان شامل رودهای دائمی ، فصلی و اتفاقی هستند که ضریب سیل خیزی بالایی دارند.

الف – رودهای دائمی : رودهایی که اکثر مواقع یا تمام طول سال آب جاری دارند و آب  آنها از ریزش باران و ذوب برف کوهها تامین می گردد.

ب- رودهای فصلی : این رودها نیمی از سال آب جاری دارند و قسمتی از سال که ذخیره برف به پایان می رسد و بارندگی صورت نمی پذیرد ، بدون آب می باشند.

شکل 2- 3  دریاچه سیل بند خاکی حلبی ساز بردسیر

ج- رودهای اتفاقی

این رودها  فقط زمان  بارندگی آب جاری دارند ،  بیشتر مواقع سال بدون آب می باشند اکثر رودهای استان  از این گونه اند.

شکل 3- 3  رودخانه درختنگان در حوالی چهار فرسخ شهداد

 مهم ترین رود استان هلیل رود است که از کوههای شهرستان بافت ، لاله زار، دلفارد، جبال بارز و بحر آسمان سرچشمه می گیرد و پس از عبور از شهرستان های  جیرفت، عنبر آباد، رودبار و قلعه گنج وارد باتلاق جازموریان می شود در تنگ نرآب، سد جیرفت  برروی آن احداث گردیده است.

به منظور تقویت آب های زیر زمینی و کاهش رسوبات پشت سد برروی سر شاخه های هلیل رود ، سدها و بندهای بتونی و خاکی ساخته شده و در مواردی در حال ساخت می باشد .

شکل 5- 3 حوضه رودخانه هلیل رود در مجاورت شهر جیرفت

سد جیرفت

بزرگترین سد مخزنی استان ، سد جیرفت است که آن را در چهل کیلومتری شمال غربی این شهرستان درمحل تنگ نراب برروی هلیل رود احداث کرده اند.

شکل 6- 3  سد جیرفت

  اهداف احداث سد جیرفت

·        ذخیره آب برای آبیاری 11 هزار هکتار اراضی سد جیرفت

·        تولید انرژی برق به میزان 30 مگاوات

·        تغذیه مصنوعی آب های زیرزمینی

·        جلوگیری از خسارت های ناشی از طغیان های فصلی

حوضه های آبریز و آب های راکد استان

مهم ترین حوضه آبریز استان کرمان ، حوضه ی جازموریان است که چاله ی آن بین کوه های مرکزی استان در شمال ( ارتفاعات لاله زار ، بحر آسمان ، جبال بارز ) و بشاگرد د رجنوب استان قرار گرفته است و قسمتی از سال آب دارد و تابستان در اثر تبخیر و کمی رودها به صورت باتلاق در می آید. وسعت این باتلاق تحت تاثیر میزان ریزش باران و برف درکانون های  آبگیر و رگبارهای سیل آسا متغیر است .

از دیگر حوضه های دارای آب راکد کفه ی نمکی سیرجان است که در تابستان به نمکزار تبدیل می گردد.

 1-    آب های زیرزمینی

سفرهای آب زیرزمینی استان به دو گروه تقسیم می شوند .

الف- سفره های آب زیرزمینی آزاد

ب- سفرهای آب زیر زمینی تحت فشار

 در سفره آب آزاد ، لایه های آبدار برروی سنگ نفوذ ناپذیر قرار دارد و بخشی از رسوبات روی سنگ نفوذ ناپذیر از آب پر است که به آن منطقه اشباع می گویند و سطح بالای منطقه ی اشباع سطح ایستایی قرار دارد .

دشت های استان کرمان بیشتر از نوع سفره های آب آزاد می باشند . سفره های آزاد محل شکل گیری چشمه ها ، حفر قنات ها و حفر چاه ها و نصب توربین های آبکشی هستند .

سفره آب تحت فشار : هنگامی که لایه آبدار بین دو لایه  نفوذ ناپذیر قرار گیرد به وجود می آید . وقتی قشر نفوذ ناپذیر بالایی به طور طبیعی ( چشمه ) یا به وسیله انسان ( چاه ) دچار گسست گردد و آب با فشار از آنها به بیرون فوران یابد. به این گونه چشمه و چاه آرتزین می گویند.

شکل 7- 3  چاه آرتزین

درشهرستان جیرفت چند حلقه چاه آرتزین وجود دارد از جمله چاه آرتزین روستای چمن که آب دهی آن در ابتدای فوران 200 لیتر در ثانیه گزارش شده است

شکل 8- 3   چاه آرتزین روستای چمن- جیرفت

شیوه های بهره برداری از آب های زیر زمینی

چشمه تراوش طبیعی آب های زیر زمینی به سطح زمین می باشد و سهم عمده ای در به وجود آمدن روستاهای مناطق کوهستانی در استان کرمان دارد.  علاوه بر آب آشامیدنی برای کشاورزی نیز مورد استفاده قرار می گیرند. در استان بالغ بر 300دهنه چشمه وجود دارد .

قنات : شیوه ای برای دستیابی و بهره برداری از آب های زیرزمینی که در گذشته به وسیله ایرانیان ابداع گردیده است . قنات ها سهم قابل توجهی درعمران و آبادانی این استان در گذشته داشته اند به گونه ای که هنوز استان کرمان جزو  استان هایی است که بیشترین قنات را دارند . در استان بالغ بر 1905 رشته قنات دیده می شودکه بعضی ازآنهاهمچنان دایرند .

شکل 9- 3  مظهر قنات گهر ریز- جوپار قدیمی ترین قنات دنیا

شکل 10- 3 نمایش ساختمان یک قنات

شکل 11- 3 شش مقسم قنات گهر ریز جوپار

چاه و موتور آب

حفر چاه های عمیق ، نیمه عمیق و نصب موتورهای آبکشی نقش عمده ای در توسعه کشاورزی استان دارد و منجر به افزایش سهم نسبی آبهای زیر زمینی در رونق کشاورزی گردیده است . برداشت بیش از حد آب به وسیله موتورها ی آبکشی موجب افت سطح آب زیرزمینی شده ومیزان آبدهی چاه ها را بسیار کاهش داده دربعضی ازمناطق ماننددشت رفسنجان به مرحله بحرانی رسیده است که در جدول میزان این افت در دشت ها مشخص گردیده است .

شکل 2 1- 3  جدول میزان کاهش سطح آبهای زیرزمینی در دشت های استان کرمان

شکل 3 1- 3 موتور آب در شهربابک

کاهش شدید آب های زیر زمینی و منابع آب  هشداری است به ما و نسل های آینده که در استفاده از آب اسراف نکنیم،  زیرا اولاً بااستفاده ی بیش از حد، آب ها شور و سنگین و غیر قابل مصرف خواهند شد ، ثانیاً با رشد جمعیت ، نسل های آینده به آب شیرین بیشتری احتیاج خواهند داشت .باید با روش های جدید آبیاری ، بستن سد ، بارور کردن ابرها و نیز صرفه جویی در مصرف آب ، با این مشکل مبارزه کرد .

برا ی استفاده بهینه از مصرف آب ، مطالعات و فعالیت هایی در سطح استان آغاز شده است . از جمله:

1-    آبیاری تحت فشار در بعضی از مزارع

2-    بستن سد و بند  درمسیر رودها

3-    استفاده از روش های آبخیزداری مثل سنگچین کردن دره ها درچند نقطه از مسیر دره ها و جلوگیری از رسوبات وارده به سد جیرفت .

4-    مطالعه در مورد انتقال آب از سرشاخه های کارون به شهرستان رفسنجان

5-    جلوگیری از حفر بی رویه ی چاه های عمیق ، به خصوص در مناطقی که از نظر آب زیر زمینی وضعیت بحرانی دارند .

6-    اسکان عشایر شهرستان های بافت ، جیرفت و کهنوج به منظور حفظ پوشش گیاهی برای جلوگیری از فرسایش خاک توسط دام ها د رحوضه ی آبریز هلیل رود .

شکل 4 1- 3 سد سیرجان

شکل 5 1- 3 دریاچه سد خاکی کوهپایه اردوگاه شهید باهنر(حوضه رود درختنگان)

شکل 6 1- 3  سیل بند رودین - راویز

شکل 7 1- 3 دریچه آبگیر پخش سیلاب دارزین بم

شکل 8 1- 3  احداث بند های خاکی به منظور کنترل سیل و رسوب حوضه سد جیرفت در شهرستان بافت